Ovčarsko-kablarski manastiri

Na uskom geografskom prostoru, u klisuri Zapadne Morave, smeštena je velika grupa manastira, u narodu nazvana "Srpska Sveta gora". Većina manastira  podignuta je u vreme turske vlasti, kada su imali veliki istorijski i kulturno-umetnički značaj.

Najstariji pisani podaci o njima govore o intenzivnoj prepisivačkoj školi u 16. veku u manastirima, a Vuk Karadžić govori da su dva manastira (Blagoveštenje i Jovanje) imala "kule za pisanje knjiga". Ovčarsko-kablarski manastiri  bili su značajno središte umetničke delatnosti, o čemu govori činjenica da su sve crkve imale oslikane freske i oltarske pregrade u vidu ikonostasa, koji su delimično sačuvani.

Nije poznato koliko je nekada bilo manastira, a danas ih ima deset. Na levoj strani zapadne Morave, pod Kablarom, su Blagoveštenje, Ilinje, Jovanje, Nikolje i Uspenje, a pod Ovčarom su Vavedenje, Vaznesenje, Preobraženje, Sv. Trojica i Sretenje. Mnogi od manastira vremenom su prepravljani i obnavljani. Usled gradnje pruge, Preobraženje je izmešteno na novu lokaciju, Jovanje je iznova zidano zbog izgradnje hidrocentrale Međuvršje, Vaznesenje je znatno obnovljeno, a Ilinje i Uspenje su između dva svetska rada ponovo podignuti na starim mestima.

Najznačajniji manastiri (Blagoveštenje, Nikolje, Sretenje i Sv. Trojica)  stručno su konzervirani i zaštićeni kao spomenici kulture od velikog značaja za istoriju i kulturu Srbije.

Manastir sa crkvom Blagoveštenja nalazi se u Ovčar Banji. Osnovan je verovatno u srednjem veku, ali današnja crkva potiče iz 1602. godine. Crkva je jednobrodna građevina raškog tipa, s polukružnom oltarskom apsidom na istočnoj i pripratom na zapadnoj strani, uz koju je kasnije dozidan drveni trem. Nad središnjim delom crkve je osmostrano kube, izvedeno tesanom sigom, a ostali deo crkve je od pritesanog krečnjaka i peščara. Crkva je živopisana od 1602. do 1632. godine. Od starog ikonostasa sačuvana je prestona ikona Bogorodice sa Hristom iz 1602. godine.

Tokom vremena u manastiru je menjana krovna šindra, obnavljan je drveni trem, a oko 1900. godine promenjen je ikonostas. Manastir Blagoveštenje poznat je po prepisivačkoj školi. Po arhitekturi, sačuvanim freskama, ikonama i elementima drvenog i kamenog nameštaja, ovaj manastir predstavlja reprezentativni primer iz prve polovine 17. veka.

Nikolje se prvi put spominje 1489. godine, pa se pretpostavlja da bi on mogao biti najstariji ovčarsko-kablarski manastir. Po predanju, manastir su podigli svetogorski kaluđeri koji su se povukli ispred Katalona ili posle Maričke bitke.

Skromnih je dimenzija, trikonholne osnove bez kubeta. Zidan je lomljenim kamenom. Živopisan je u više perioda. U manastiru je tokom perioda turske vlasti bila prepisivačka škola. U nekada bogatoj riznici danas se nalaze nekoliko rukopisanih knjiga iz 16. veka, manastirski pečat iz 1613. godine, srebrni umetnički predmeti i nekoliko ikona. Jedno vreme ovde se nalazilo i "Nikolsko jevanđelje" iz 15. veka.

Posle propasti Prvog srpskog ustanka, manastir je bio stecište zbegova. Veliku obnovu doživeo je u doba kneza Miloša 1817. godine i još jednu četrdeset godina kasnije. Crkva je nadzidana, omalterisana, a južno od crkve podignut je spratni konak, jedno od najlepših zdanja narodnog neimarstva tog perioda.

Sretenje se od svih manastira Ovčarsko-Kablarske klisure nalazi na najvećoj nadmorskoj visini (600 m). Prvi pomen koji je o njemu sačuvan potiče iz 1623. godine i odnosi se na njegovo rušenje. Obnovljen je 1818. godine. U osnovi crkva je jednobrodna građevina, sa spolja petostranom oltarskom apsidom, plitkim pravougaonim pevnicama i pripratom kvadratne osnove, nad kojom je podignut zvonik.

Od starijih vrednosti ističu se mermerna ploča sa rozetom iz 17. veka i fragmenti fresaka, naosa, oltarskog prostora i zidane oltarske pregrade iz istog perioda, rad Živka Pavlovića iz Požarevca. Manastirski kompleks je 1845. godine opasan zidom.

Manastir Sv. Trojica predstavlja najlepšte arhitektonsko delo među svim Ovčarsko-Kablarskim manastirima. Prvi put se pominje 1594-1595. godine, a pretpostavlja se da je sagrađen u drugoj polovini 16. veka. Crkva je jednobrodna građevina sa trodelnim oltarskim prostorom, spolja petostranom apsidom, pravougaonim pevnicama, pripratom kao posebnom jedinicom i kupolom dvanestostranog tambura, koja se oslanja na četiri pilastra. Primetan je uticaj raške graditeljske škole i u portalima i u plastičnoj obradi prozora na kubetu.

Od nekadašnjeg živopisa preostale su samo dve freske iz prve polovine 17. veka. Nikola Marković je 1868. godine, u romantičarskom maniru oslikao visoki i bogato rezbareni ikonostas sa ikonama.

Manastir sa crkvom Vavedenje presvete Bogorodice, prema legendi podigli su Stevan Nemanja i njegov sin Sveti Sava. Prvi put se pominje 1452. godine, a obnovljen je 1797. godine Poseduje retke stare rukopise, među kojima se ističe "Beogradsko četvorojevanđelje" iz 1552. godine.

Manastir Jovanje sa crkvom posvećenom rođenju Sv. Jovana Krstitelja prvi put se pominje 1536. godine. Zbog izgradnje hidrocentrale 1959. godine stari manastir je porušen i prenesen na današnju lokaciju. Zbog posebnog značaja i gostoprimstva monahinja, manastir je izuzetno posećen tokom cele godine.

Preobraženje se prvi put pominje između 1528. i 1530. godine. Srušen je 1911. godine zbog izgradnje pruge, a sadašnji manastir nalazi se, za razliku od starog, na desnoj obali Zapadne Morave. Život u manastiru organizovan je po svetogorskom pravilu, što znači da nema ni parohiju ni imovinu, već mu je uloga isključivo misionarska.

Uspenje je sagrađeno 1939. godine na temeljima starog manastira. U blizini današnjeg manastira, na bregu iznad manastira Jovanje, nalazi se lokalitet Kulina sa ostacima četvorougaone kule i jednim objektom pravougaone osnove prislonjenim uz stenu. Smatra se da je to bila odbrambena kula koja je štitila manastire u klisuri od napadača.

Manastir Vaznesenje postojao je još u 16. veku, ali je za vreme turske vladavine porušen i opusteo. Crkva i konaci obnovljeni su 1997. godine na starim temeljima. Crkva je jednobrodna i pretpostavlja se da je u 16. veku imala kupolu iznad srednjeg prevoja. U novoj crkvi sačuvane su dve mermerne rozete ukrašene biljnom ornamentikom, a od rukopisnih knjiga, "Četvorojevanđelje", koje je 1570. godine prepisano u ovom manastiru.

Ilinje se nalazi u neposrednoj blizini Ovčar Banje, iznad manastira Blagoveštenje. Nevelika crkva, okružena gustom četinarskom šumom, podignuta je 1938. godine na temeljima starog manastira.

Isposnica Sv. Save je mali izvor sa crkvom, do kojih se stiže pešačkom stazom od železničke stanice. Voda pravi mali rezervoar zapremine 2-3 litra, koji se nikad ne prazni, a narod veruje da je voda lekovita, odnosno čudotvorna. Pored izvora je 1938. godine podignuta  mala crkva. posvećena Sv. Savi.

Crkva - pećina Kađenica nalazi se 1 km uzvodno od Ovčar Banje, na desnoj obali Zapadne Morave. Dobila je ime po događaju u vreme Hadži-Prodanove bune, 1814. godine. U pećinu se sakrio narod izbegao iz okolnih sela, ali su ih Turci otkrili, na ulaz natrpali slamu i granje, koje su zapalili, tako da se narod u pećini ugušio. 1940. godine, kosti su spaljene i sahranjene u istoj pećini, u dva kamena sarkofaga. Sarkofazi se nalaze u oltarskoj apsidi crkve, u kojoj je izrađeno Hristovo raspeće. Danas je prilaz pećini uređen, a glavna dvorana s naznakom pećinskog nakita, istovremeno je i sakralno-spomenički prostor.

Kapela Sv. Krsta u Vršcu Najstariji katolički hram u Banatu

Dvor Eparhije banatske Dvor kome se svi dive

Banjska Podigao ga je između 1312. i 1316. godine kralj Milutin

Ovčarsko-kablarski manastiri "Srpska Sveta gora"

Topola - Oplenac

Petrova crkva Pripada najstarijim srpskim srednjovekovnim spomenicima

Studenica Zadužbina velikog župana Stefana Nemanje

Pećka patrijaršija Podignuta u trećoj deceniji 13. veka

Staro Hopovo Osnovan krajem 15. veka

Manastir Ćelije Ženski manastir

Manastir Lelić Zadužbina Vladike Nikolaja i njegovog oca Dragomira Velimirovića

Mala Remeta Osnovan krajem 17. veka

Šišatovac Osnovan 1520. godine

Petkovica Pominje se u 16. veku

Kuveždin Osnovao ga je 1520. godine poslednji srpski despot Stefan Štiljanović.

Prohor Pčinjski Podigao ga je u 11. veku vizantijski car Roman Diogen

Sopoćani Podigao ga je  kralj Uroš I Nemanjić

Žiča Zadužbina  kralja Stefana Prvovenčanog.

Naupara Izgrađena je u osmoj deceniji 14. veka.

Mileševa Osnovan u trećoj deceniji 13. veka